Bodem, ondergrond en archeologie

In de glastuinbouw wordt gebruik gemaakt van omgekeerde osmose om zoet gietwater te krijgen uit grondwater. Bij de omgekeerde osmose ontstaat naast het zoete gietwater ook een zoute fractie (brijn). Brijn mag niet teruggebracht worden in de bodem, tenzij een bedrijf daar toestemming voor heeft. Een verzoek om maatwerk voor brijnlozing wordt getoetst aan meerdere aspecten, zoals de wijze waarop emissies van bodemvreemde verontreinigingen naar de bodem worden voorkomen, informatie waaruit blijkt dat de beste beschikbare technieken worden toegepast en in hoeverre er alternatieven voor het gietwater zijn onderzocht. Toestemmingen worden verleend voor een beperkte periode, in dit geval tot en met 31 december 2027. Deze korte termijn wordt aangehouden om bedrijven te stimuleren naar alternatieven te zoeken.

In gemeente Waddinxveen zijn in 2025 13 toestemmingen voor brijnlozingen verleend.

Handhavingsprocedure WB Infra – Henegouwerweg

Met het besluit van 15 januari 2025 hebben wij WB Infra B.V. een last onder dwangsom opgelegd om herhaling van overtreding van artikel 5.1, lid 1, sub a, van de Omgevingswet, te voorkomen, op straffe van verbeurte van een dwangsom van 400.000,- euro ineens.

De overtreding bestond eruit dat op de locatie Henegouwerweg grondverzetwerkzaamheden zijn uitgevoerd die niet ten dienste staan van de bestemming “Agrarische met waarden – Natuur- en landschapswaarden”.

Het bezwaar van WB Infra tegen dit besluit is ongegrond verklaard. Tegen deze beslissing op bezwaar is door WB Infra B.V. beroep ingesteld en een verzoek om een voorlopige voorziening ingediend bij de rechtbank Den Haag. Dit laatste verzoek is afgewezen. De hoofdzaak wordt op een later moment behandeld.

Het veenweidegebied en het kenmerkende landschap staan onder druk. Aanlegactiviteiten, waaronder grondverzet, mogen slechts plaatsvinden voor zover deze passen binnen de agrarische bestemming. Bovendien is onderdeel van de doeleindenomschrijving het behoud van natuur- en landschapswaarden. Ter bescherming van deze waarden zijn inmiddels voorbeschermingsregels vastgesteld waarmee een aanlegvergunningstelsel wordt toegevoegd aan het omgevingsplan. De Stichting Dorp, Stad en Land heeft het college eerder geadviseerd niet zonder meer verdere grondwerkzaamheden in de Polder Bloemendaal toe te staan. Het aanlegvergunningstelsel maakt een voorafgaande toetsing van werkzaamheden mogelijk, ook wanneer de werkzaamheden passend zijn binnen de bestemming.

Wij behandelen voor de zes gemeenten meldingen en informatieplichten in het kader van de bodemtaken. Sinds de invoering van de Omgevingswet zijn er veel dingen veranderd. Een voorbeeld is de nieuwe verplichting voor een milieuverklaring bodemkwaliteit. De toepassing van een partij grond vraagt om andere en meer administratieve stappen in het DSO (Digitaal Stelsel Omgevingswet). En zo zijn er veel meer voorbeelden waar aanvragers in de praktijk tegenaan lopen. Daarom organiseerden we in maart 2025 een bijeenkomst voor aannemers, adviesbureaus en andere organisaties. 

Op het programma stonden drie categorieën van activiteiten: 

1. Bodemkwaliteit bij bouwen

2. Graven en saneren 

3. Opslaan en toepassen van grond en baggerspecie 

Uitwisseling van ervaringen en verbeterpunten 

Wij gingen in op de belangrijkste veranderingen onder de Omgevingswet. We bespraken de eerste ervaringen van de aanwezigen en deelden veel voorkomende problemen tijdens een aanvraagproces. Onze bodemspecialisten verzorgden de presentaties. Er werden nuttige verbeterpunten uitgewisseld. We kijken terug op een geslaagde ontmoeting. Dit contact leidt tot meer wederzijds begrip, en daardoor uiteindelijk ook tot een efficiëntere uitvoering. 

Vanwege grote belangstelling twee bijeenkomsten 

De inschrijving voor de bijeenkomst in maart zat in een mum van tijd vol, daarom organiseerden we er in april nog een. In totaal woonden een kleine 150 personen een bijeenkomst bij. Vanwege het belang van het uitwisselen van kennis over de Omgevingswet, bekostigde de Provincie Zuid-Holland de twee bijeenkomsten. 

De presentatie staat online en is voor iedereen toegankelijk:  

https://www.odmh.nl/omgevingswet/bodem/  

In de regio Midden-Holland komt op meerdere plaatsen een verhoogd loodgehalte in de bodem voor. Dit is vermoedelijk het gevolg van verontreinigd ophooggrond en -puin uit het verleden. Lood in de bodem vormt een gezondheidsrisico, vooral voor jonge kinderen. 

Gemeentelijke verantwoordelijkheid 

Sinds de invoering van de Omgevingswet zijn gemeenten bevoegd gezag voor dit onderwerp. Een werkgroep – met milieucoördinatoren van gemeenten, bodemspecialisten van de ODMH en adviseurs van de GGD – werkt aan bewustwording en informatievoorziening, zowel binnen gemeenten als richting inwoners. 

Bewustwording en communicatie 

Volledige sanering van lood in de bodem is niet haalbaar, maar bewustwording van de risico’s wél. Samen met de GGD en gemeentelijke communicatieadviseurs ontwikkelde de ODMH een communicatietoolkit, waarmee we concrete, praktische adviezen uitdragen. Ouders krijgen bijvoorbeeld de tip: laat kinderen hun handen wassen na het buitenspelen, in huis de schoenen uit, en regelmatig stofzuigen. Het is raadzaam om groente uit de moestuin goed af te spoelen.  

In het voorjaar van 2025 landde deze informatie op gemeentepagina’s, lokale media, websites en social media. Op consultatiebureaus ligt een folder voor ouders van jonge kinderen. Ook verzorgden wij - samen met de GGD - teksten voor nieuwsbrieven van basisscholen en kinderopvanglocaties. Inwoners met vragen kunnen terecht bij de ODMH of de GGD. Het plan is om deze campagne voortaan jaarlijks in het voorjaar te herhalen, net voordat het buitenspeel-seizoen start.  

Beleidsrijke voorstellen over lood in het omgevingsplan 

Nu gemeenten zelf hun omgevingsplan mogen vormgeven, ligt er een kans om extra planregels op te nemen over lood in de bodem, denk aan voorschriften bij bouwactiviteiten of het toepassen van grond. Uit onderzoeken van de GGD en RIVM blijkt dat de huidige landelijke loodwaarden de gezondheid onvoldoende beschermen. Wij adviseren gemeenten om de toegestane waarden voor lood in de bodem naar beneden bij te stellen. In 2025 werkten we aan een uitwerking van dit advies naar  concrete planregels.  

Zie ook: Milieuthema's in omgevingsplannen

Water en bodem sturend maken in ruimtelijke keuzes (‘WBS’); dat is een landelijke beleidslijn die een belangrijke prikkel vormt om toekomstbestendig te bouwen. Dit vertaalt zich in vroegtijdig rekening houden met bodem en water, zodat de gevolgen van klimaatverandering beter kunnen worden opgevangen. De ODMH staat gemeenten bij met specialistische bodemkennis en adviseert over de manier waarop je met WBS aan de slag kunt. 

Inspirerende regionale bijeenkomst 

In oktober organiseerden we weer in Boskoop een regionale bijeenkomst over Water en Bodem Sturend (WBS), waarop we naderhand veel positieve reacties ontvingen. Zo’n 60 deelnemers waren erbij; beleidsadviseurs van gemeenten, waterschappen en provincie die werken aan gebiedsontwikkeling, ruimtelijke ordening, milieu, waterbeheer, riolering, bodemdaling of klimaatadaptatie.  

Het thema was ‘WBS: Van modebegrip naar praktijkuitvoering’. Na een korte plenaire opening konden deelnemers in twee ronden met iedere keer drie deelsessies ontdekken hoe je WBS in de praktijk handen en voeten kunt geven. Verschillende marktpartijen en adviesbureaus gaven daar presentaties. Goed bezocht was bijvoorbeeld de sessie over een woningbouwlocatie met een groot aandeel sociale woningbouw in Zoetermeer. Uit dit project blijkt dat ook op een kleiner perceel mogelijkheden zijn te vinden om vanuit het WBS-principe te ontwerpen. 

Afgelopen zomer (23 juli 2025) ging een tijdelijk verbod in voor het toepassen van staalslakken in een aantal concrete situaties. Dit verbod geldt voor bouwstoffen die voor meer dan 20% uit staalslakken bestaan. Dit massapercentage staalslak is niet toegestaan in een toepassing van 0,5 meter laagdikte of op een locatie waar inname, inhalatie of oog-, mond- of huidcontact niet is uitgesloten. Voor alle andere toepassingen van staalslakken in de bodem geldt een tijdelijke vergunningplicht.

Onderzoek naar gezondheidseffecten

De reden van het tijdelijk verbod is het vermoeden dat staalslakken schade geven aan gezondheid en milieu. Ze kunnen voorkomen als ondergrond van een weg of bouwwerk, half verharding van een fietspad of rondom speeltuinen in wijken en parken. Tot nu toe zijn er in onze gemeenten geen klachten bekend naar aanleiding van toegepaste staalslakken.

Inventarisatie staalslakken in de regio

De ODMH trad in 2025 in overleg met alle gemeenten om te bezien welk effect de tijdelijke regeling heeft. We inventariseren gezamenlijk op welke plekken vermoedelijk staalslakken zijn toegepast. Doordat er geen meldplicht is voor het gebruik van staalslakken, hebben we helaas geen volledig beeld op welke plekken die allemaal toegepast zijn. Toch hebben we al een aantal locaties in het vizier.

Hoe gaat het verder

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) gaat verder onderzoek doen naar het verband tussen de toepassing van staalslakken en het ontstaan van gezondheidsklachten en bodemverontreiniging. We merken dat het tijdelijk verbod tot onrust leidt. De regeling gaat over nieuwe toepassingen, maar wat betekenen de vermoedens van schadelijke effecten op milieu en gezondheid voor bestaande staalslakken in de bodem? Moet dit gesaneerd worden, en waar kan dit naartoe worden afgevoerd? We blijven dit dossier nauwlettend volgen en houden gemeenten op de hoogte van actuele ontwikkelingen.

Op basis van de Erfgoedwet en de Omgevingswet hebben de gemeenten de taak erop toe te zien dat archeologische waarden geborgd zijn in ruimtelijke plannen. Gemeenten vertalen hun zorgplicht in bestemmings- en parapluplannen. Daarin is verankerd wat de regels zijn ten aanzien van activiteiten die leiden tot bodemverstoring, denk aan bouwen en graafwerkzaamheden. Archeologische resten zijn kwetsbaar. Wanneer bijvoorbeeld een plan meer dan 100 m2 beslaat, met ingrepen dieper dan 30 cm diepte, kan een archeologisch onderzoek verplicht zijn. In sommige zones is zelfs nog sneller onderzoek nodig.

Archeologisch onderzoek

De ODMH helpt onze gemeenten (behalve Gouda, daar zit een eigen archeoloog) bij het toezien op de naleving van voorschriften en regels rondom archeologisch onderzoek. Allereerst brengen wij advies uit over de vraag of archeologisch onderzoek noodzakelijk is voor een vergunning, en zo ja: in welke vorm dat gewenst is, gelet op kennis van de ondergrond. Het is wenselijk om zo precies mogelijk te kunnen aanduiden wanneer een archeologisch onderzoek de juiste weg is, zodat er niet onnodige onderzoeken hoeven plaatsvinden. Daarom zijn archeologische beleidskaarten van groot belang.

Verfijning van historische kaarten

In 2025 hebben we hard gewerkt aan het verfijnen van onze Atlas Archeologie, die voor iedereen toegankelijk is. Onze specialisten gingen aan de slag met het ‘georefereren’ van honderden historische kaarten. Dat wil zeggen dat kaartmateriaal coördinaten krijgt zodat deze precies over bestaande kaarten geschoven kan worden. Dit levert een schat aan informatie op, waarmee je de ontwikkeling van gebieden (vanaf begin 17^e eeuw) kunt volgen.

Archeologische bedrijven kunnen desgewenst downloads maken of aanvullende informatie opvragen. Zij kunnen een tijdlijn terughalen van een perceel. Dit geeft waardevolle informatie over de ondergrond en voorspelt waar archeologische vondsten en funderingsresten mogelijk aanwezig zijn. Wij dragen op deze manier bij aan de kwaliteit van onderzoek van gecertificeerde bureaus. En kunnen zo ook in enkele gevallen beslissen dat er geen onderzoek nodig is.